Ερμηνεία στις καταβασίες των Χριστουγέννων του Αγίου Κοσμά του Μελωδού από τον Άγιο Νικόδημο, Γ'

Μέρος Δ'

Ο ειρμός δ´ , Ήχος α´

" Ράβδος εκ της ρίζης Ιεσσαί,
και άνθος εξ αυτής, Χριστέ,
εκ της Παρθένου ανεβλάστησας,
εξ όρους ο αινετός κατασκίου δασέος,
ήλθες σαρκωθείς εξ απειράνδρου
ο άυλος και Θεός.
Δόξα τη δυνάμει Σου, Κύριε".


Ο ειρμός έχει σχέση με την προφητεία του Ησαΐα, ο οποίος είπε σε χρόνο μέλλοντα: «εξελεύσεται ράβδος εκ της ρίζης Ιεσσαί, και άνθος εκ της ρίζης αναβήσεται».

Ο Μελωδός μας ιερός Κοσμάς, βλέποντας ότι η προφητεία πραγματοποιήθηκε δεν την προφέρει με ρήματα μέλλοντος χρόνου, αλλά περασμένου. Δε λέγει δηλαδή «ράβδος εξελεύσεται» ή «άνθος αναβήσεται», αλλά από τη ρίζα του Ιεσσαί άνθος εξήλθε (δεν το αναφέρει, αλλά εννοείται), και συνεχίζει: «εκ της Παρθένου ανεβλάστησας». Ο Άγιος Νικόδημος τονίζει και τα ακόλουθα: Ράβδος, δηλαδή κλάδος, είναι η αειπάρθενος Θεοτόκος, η οποία εξήλθε από τη ρίζα δηλαδή από τη φυλή του Ιούδα, από την οποία εξήλθε και ο Ιεσσαί, ο πατέρας του βασιλιά Δαβίδ. Οπότε η Θεοτόκος καταγόταν και από τη βασιλική φυλή του Ιούδα, και από το βασιλικό γένος του Δαβίδ.

Και πάλι από τη ράβδο και από τον κλάδο αυτό, δηλαδή από την Παρθένο, Συ, Χριστέ, ανεβλάστησας, ως άνθος ευωδέστατο, αειθαλές και αμάραντo.

Όπως, λοιπόν, από τη ρίζα του δένδρου βλαστάνει ο κορμός, και από τον κορμό ο κλάδος, και από τον κλάδο βλαστάνει το άνθος, έτσι και από τη ρίζα της φυλής του Ιούδα βλάστησε ο κορμός, δηλαδή το γένος του Δαβίδ, και από το γένος του Δαβίδ βλάστησεν η Θεοτόκος ως ράβδος και κλάδος, και από τη Θεοτόκο βλάστησεν ο Χριστός ως άνθος και από τον Χριστό βλάστησε ο γλυκύτατος και χαριέστατος καρπός, δηλαδή η σωτηρία του κόσμου.

Μερικοί που ακολουθούν το χωρίο του Ησαΐα «και άνθος εκ της ρίζης Ιεσσαί», τονίζει ο Άγιος Νικόδημος, είπαν ότι το «εξ αυτής» αποδίδεται και στη ρίζα, δηλαδή από αυτή τη ρίζα του Ιεσσαί εβλάστησεν άνθος, ο Χριστός.

Συμπερασματικά ο Άγιος Νικόδημος λέγει: Ο Δεσπότης Χριστός προσεχώς μεν εβλάστησεν από την Παρθένο, πόρρω δε εβλάστησεν από τη φυλή του Ιούδα, σύμφωνα με τη προφητεία που είπε γι' αυτήν ο Πατριάρχης Ιακώβ: «Ουκ εκλείψει, άρχων εξ Ιούδα, και ηγούμενος εκ των μηρών αυτού, έως αν έλθη ω απόκειται».

O Άγιος Νικόδημος κάνει ακόμη αναφορά στο ρητό του προφήτη Αββακούμ που λέγει: «Ήξει ο Άγιος εξ όρους κατασκίου δασέος». Συνδυάζει την Ωδή του Αββακούμ, που είναι η τετάρτη, με την Ωδή της Γεννήσεως του Χριστού, που κι εδώ ο ειρμός είναι της τετάρτης Ωδής, και αναλύει τα λόγια του Μελωδού μας:

Συ, Χριστέ, που είσαι ο άυλος Θεός, που δοξάζεσαι από τα πάντα, ήλθες και σαρκώθηκες από τη Θεοτόκο, η οποία δεν έχει αποκτήσει γνώση ανδρός, και αυτό δηλοί το «απείρανδρος» του ειρμού. Και συνεχίζει: H Θεοτόκος λέγεται βουνό βαθύ και κατάσκιο «εξ όρους ο αινετός κατασκίου δασέος».

Βουνό λέγεται γιατί, όπως και το βουνό που δεν αροτριάται, δεν καλλιεργείται, ούτε σπείρεται από ανθρώπους, αλλά έτσι καθώς είναι αυτοφυές και αγεώργητο βλαστάνει τα ψηλά δένδρα και τα χαμόκλαδα και το χορτάρι, έτσι και η Θεοτόκος ασπόρως και αγεωργήτως βλάστησε τον Χριστό, ως δένδρο ψηλό για το ύψος της Θεότητος, αλλά και ως χαμόκλαδο για την ταπεινότητα της ανθρώπινης φύσης, και ως χορτάρι, επειδή τρέφει αυτούς που πιστεύουν σ' Αυτόν.

H Θεοτόκος επίσης λέγεται και «δασύ βουνό». Εδώ ο Άγιος Νικόδημος παραπέμπει στον Ιερό Θεοφύλακτο Βουλγαρίας, ο οποίος ερμηνεύει τον προφήτη Αββακούμ. Λέγει, λοιπόν, ο Θεοφύλακτος ότι σίδηρος (δηλαδή πονηρός λογισμός), που γεννά σκουριά (δηλαδή μολυσμό και φθορά σαρκικού πάθους), δέν ανέβη στη Θεοτόκο, ούτε ανθρώπινο χέρι για να κόψει την παρθενία της, όπως στο βουνό δεν μπαίνει τσεκούρι, ούτε ανθρώπινο χέρι κόβει ξύλα του λόγω της πολλής του δασύτητος.

Ακόμη η Θεοτόκος λέγεται «κατάσκιο βουνό», γιατί την επεσκίασε η Δύναμις του Υψίστου, δηλαδή ο Υιός του Θεού. Εδώ έχουν θέση τα λόγια του Αρχαγγέλου Γαβριήλ: «Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε και δύναμις Υψίστου επισκιάσει σοι». Και καταλήγει ο Άγιος Νικόδημος λέγοντας ότι ο Μελωδός προσθέτει στο τέλος του ειρμού το «Δόξα τη δυνάμει Σου, Κύριε», σαν χαρακτηριστικό της τετάρτης Ωδής.