Ερμηνεία στις καταβασιές των Χριστουγέννων του Αγίου Κοσμά του Μελωδού από τον Άγιο Νικόδημο

Μέρος Β'

Ο ειρμός α´, Ήχος α´

" Χριστός γεννάται· δοξάσατε. Χριστός εξ ουρανών· απαντήσατε. Χριστός επί γης· υψώθητε. Άσατε τω Κυρίω πάσα η γη, και εν ευφροσύνη, ανυμνήσατε λαοί· ότι δεδόξασται ".
Ο Άγιος Νικόδημος αναφέρεται σ' εκείνους που θέλουν να πανηγυρίσουν και να εγκωμιάσουν τις εορτές του Χριστού, και γράφει: Όπως εκείνοι που έχουν ανάγκη το ψωμί θα το ζητήσουν στον αρτοπωλητή και όσοι θέλουν κρασί θα το ζητήσουν στον οινοπώλη, έτσι, και όσοι θέλουν να πανηγυρίσουν και να εγκωμιάσουν τις εορτές του Χριστού θα καταφύγουν στον πανηγυριστή και εγκωμιαστή, τον Μέγα Γρηγόριο τον Θεολόγο.

Ο ασματογράφος Κοσμάς δανείστηκε όλο τον Ειρμό, δηλαδή την Καταβασία από τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, από την ομιλία του στη Γέννηση του Χριστού, της οποίας αποτελεί και την αρχή.


Ο Κοσμάς, λοιπόν, με το "Χριστός γεννάται· δοξάσατε", εγκωμιάζει την ενανθρώπιση του Υιού του Θεού, δηλαδή του ενός προσώπου της Αγίας Τριάδος.

Βάση της Ορθόδοξης Θεολογίας περί του προσώπου του Χριστοῦ είναι ότι ο Υιός του Θεού δεν έγινε άνθρωπος "κατά τροπή ή αλλοίωση της ατρέπτου και αναλλοιώτου Αυτού Θεότητος", αλλά "κατά πρόσληψη", δηλαδή έμεινε αναλλοίωτος κατά τη φύση της Θεότητος, και προσέλαβε στην υπόστασή Του τη φύση της ανθρωπότητος. Έτσι ο Άγιος Νικόδημος παραπέμπει στον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο , ο οποίος λέγει ότι ο Υιός του Θεοῦ γίνεται και Υιός ανθρώπου, χωρίς να μεταβάλλει αυτό που ήτο, γιατί ήτο άτρεπτος, αλλά εκείνο που δεν ήτο προσέλαβε, δηλαδή την ανθρώπινη φύση.

Το όνομα "Χριστός", συνεχίζει ο Άγιος Νικόδημος, δηλοί: Θεός μαζί και άνθρωπος, και καταχρηστικώς άλλοτε αυτό δηλοί τη Θεότητα μόνο, και άλλοτε την ανθρωπότητα. Αλλά, επειδή ενώθηκαν οι δύο φύσεις, με ένα και το αυτό όνομα, δηλαδή "Χριστός" ονομάζονται και οι δύο φύσεις.

Έτσι όταν ο Άγιος Γρηγόριος και ο Άγιος Κοσμάς λέγουν : "Χριστός γεννάται" και "Χριστός επί γης", το "Χριστός" δηλοί το "Θεάνθρωπος", επειδή Θεός και άνθρωπος γεννήθηκε από την Παρθένο, και Θεός και άνθρωπος φάνηκε στη γη.

Όταν όμως λέγουν · "Χριστός εξ ουρανών", τότε το "Χριστός" δηλοί μόνο τον Θεό, όχι όμως και τον άνθρωπο, καθ' ότι ο Κύριος δεν κατέβηκε από τους Ουρανούς φορώντας την ανθρώπινη φύση, αλλά κατέβηκε με γυμνή τη Θεότητα, και έτσι προσέλαβε την ανθρώπινη φύση "εκ των καθαρών αιμάτων της Αειπαρθένου Μαρίας ".

Ο "Χριστός γεννάται". Αυτό το "γεννάται" σημαίνει "σήμερον". Και πάλι ο Άγιος Νικόδημος παραπέμπει στο Γρηγόριο Θεολόγο. Ο Γρηγόριος απευθύνεται στους Αγγέλους, οι οποίοι κατά τη Γέννηση του Κυρίου, αυτοί αινούσαν τον Θεό και έλεγαν: "Δόξα εν Υψίστοις Θεώ και επί Γης ειρήνη ".

Απευθύνεται προς τους Αγγέλους και τους προτρέπει: "Δοξάσατε", δηλαδή "δοξολογήσατε" και τώρα τον Θεό. Το "Δοξάσατε" όμως απευθύνεται και σε όσους μεταχειρίζονται αγγελική πολιτεία μέσα σε ανθρώπινο και υλικό σώμα, παρακινώντας να δοξολογήσουν κι αυτοί τον γεννηθέντα Δεσπότη.

Ο Χριστός ήλθε από τους Ουρανούς. Και ο Γρηγόριος επιστρέφει τον λόγο στους δίκαιους να τον προϋπαντήσουν : "Χριστός εξ ουρανών απαντήσατε", μιμούμενοι τον Δίκαιο Συμεών, ο οποίος τον υποδέχθηκε όταν προσεφέρετο στο Ναό. Χαρακτηριστικά τονίζει ο Άγιος Νικόδημος ότι είναι "ίδιον αχαρίστων δούλων το να μην εκβαίνουν εις προϋπάντησιν του ιδικού των αυθέντου, όταν αυτός έρχεται εις αυτούς διά να τους ευεργετήσει ".

Τονίζει ακόμη ότι τη φράση αυτή, δηλαδή "Χριστός εξ ουρανών απαντήσατε", ο Γρηγόριος και ο Μελωδός την δανείστηκαν από τον Απόστολο Παύλο (Α´ Θεσσαλονικείς, 4,7), και συγκεκριμένα από το : "Τότε και ημείς αρπαγησόμεθα εν νεφέλαις εις απάντησιν του Κυρίου εις αέρα".

Στη συνέχεια του ειρμού (Καταβασίας) έχομε: "Χριστός επί γης υψώθητε". Δηλαδή ο Θεάνθρωπος φάνηκε πάνω στη γή. Σαν συνέπεια αυτού του γεγονότος, εσείς, οι ευρισκόμενοι άνθρωποι στη γη, υψωθήτε από τα γήινα, σκεπτόμενοι τα υψηλά και μετεωριζόμενοι με τα φτερά της πράξεως και της θεωρίας. Ο λόγος που κατέβηκε ο Θεός στη γη ήταν ν' ανεβάσει τους ανθρώπους στους Ουρανούς. Δεν υπήρχε δυνατότητα με άλλο τρόπο να γίνει ένωση Θεού και ανθρώπων αν δεν κατέβαινε ο Θεός λίγο από το δικό Του ύψος, και αν δεν ανέβαινε ο άνθρωπος επάνω από τη δική του ταπεινότητα.

Ο Άγιος Νικόδημος αναφέρει σχετικό απόσπασμα του Αγίου Μαξίμου: "η ψυχή δε θα της ήταν δυνατό ουδέποτε να υψωθεί στο Θεό, εάν ο Θεός με συγκατάβαση δεν την άγγιζε και δεν την οδηγούσε σ' Αὐτόν. Αν, λοιπόν, ο Θεός συγκαταβαίνει από φιλανθρωπία για να ενωθεί με τον άνθρωπο, και ο άνθρωπος πρέπει να βιάζει τον εαυτόν του για να ανεβαίνει προς τον Θεό ".


Στη συνέχεια του ειρμού διαβάζομε:

"Άσατε τω Κυρίω πάσα η γη, και εν ευφροσύνη ανυμνήσατε λαοί· ότι δεδόξασται".

Ο ερμηνευτής μας, λοιπόν, Άγιος Νικόδημος γράφει, ότι ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Μελωδός αυτό το ρητό το δανείστηκαν από τον ψαλμό του Δαβίδ: "Άσωμεν τω Κυρίω ενδόξως γαρ δεδόξασται", το οποίο και αποτελεί την αρχή της πρώτης Βιβλικής Ωδής, και προσαρμόζεται στον ειρμό (Καταβασία), για να φανερωθεί ότι αυτός ο ειρμός είναι της πρώτης Ωδής του Κανόνα της εορτής της Γεννήσεως του Χριστοῦ.

Και ο Μελωδός τονίζει: "Άσατε όλη η γη στον γεννηθέντα Χριστό, δηλαδή όλοι οι άνθρωποι που κατοικούν τη γη. Αλλά και σεις οι διάφοροι λαοί των Εθνών υμνήσατε Αυτόν (τον Χριστό), όχι με οκνηρία και λύπη ψυχής, αλλά με προθυμία και ευφροσύνη καρδίας, γιατί Αυτός είναι δεδοξασμένος".

Ο Άγιος Νικόδημος θέτει το ερώτημα: Γιατί είπε ο Μελωδός ότι ο "Χριστός γεννάται" και όχι "εγεννήθη" ; Και μάλιστα δικαιολογεί την απορία ότι ο Χριστός δε γεννάται κάθε χρόνο, αλλά μια φορά γεννήθηκε, και απαντά (σύμφωνα με τον Πτωχοπρόδρομο): οι ρήτορες συνηθίζουν να προφέρουν τα περασμένα πράγματα σε χρόνο ενεστώτα για να δείξουν αυτά ως παρόντα στα μάτια των ακροατών, και στη συνέχεια να κάμουν τους θεατές περισσότερο θεατές παρά ακροατές.

Ακόμη αναφέρει τη γνώμη του Νικήτα Στηθάτου "ότι γεννάται ο Χριστός κατά την σήμερον ημέρα, επειδή την ιδίαν εκείνην ημέραν, κατά την οποίαν γεννήθηκεν ο Χριστός, επαναφέρει ο ήλιος διά της κυκλοφορίας του".

Είναι γνωστό, βέβαια, ότι η Εκκλησία μας χρησιμοποιεί τον ενεστώτα, γιατί τα γεγονότα της τα ζη σ' ένα διαρκές παρόν. Και σε άλλες περιπτώσεις ακούμε: "Σήμερον της σωτηρίας ημών το κεφάλαιον", "Σήμερον κρεμάται επί ξύλου", "Σήμερον η Παρθένος τίκτει" και άλλα.

Τελειώνοντας ο Άγιος Νικόδημος την ερμηνεία στον πρώτο ειρμό (Καταβασία), απευθύνεται στον καθένα από μας, αποκαλώντας μας "αδελφό" και λέγει· "Αλλά και συ, αδελφέ, μη παύσης δοξολογών τον γεννηθέντα Χριστόν, όχι μόνον με λόγια, αλλά πολλώ μάλλον με τα έργα. Πρόλαβε δε και να τον υπαντήσης εξ Ουρανού κατερχόμενον δια της προς Αυτόν θεωρίας· υψώθητι από της γης και των γηίνων διά την αγάπην Του, διά σε επί γης κατελθέντος· άδε εις Αυτόν άσμα καινόν, καθώς σε παρακινεί ο Δαβίδ· άδε όμως πολλά και ακόρεστα άσματα, και μη χόρταινε άδων".