Ερμηνεία στις καταβασιές των Χριστουγέννων του Αγίου Κοσμά του Μελωδού από τον Άγιο Νικόδημο

Μέρος A'
Η σελίδα αυτή έχει σκοπό να παρουσιάσει μερικά στοιχεία του πεζού Κανόνα της Εορτής της Γεννήσεως του Χριστού, όπως τα ερμήνευσε ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, για την καλλίτερη κατανόηση "των γλαφυρωτέρων ρημάτων και νοημάτων", όπως χαρακτηριστικά γράφει και ο Άγιος Νικόδημος.

Πριν ξεκινήσουμε την ερμηνεία των Καταβασιών, θα αναφερθούμε σε μερικά κατατοπιστικά προλεγόμενα, και συγκεκριμένα στις υμνολογικές συνθέσεις:

1. Ωδές, 2. Κανόνες και 3. Καταβασίες.


1. ΩΔΕΣ.

α) Οι Ωδές είναι ευχαριστήριοι και δοξολογικοί ύμνοι που συνέταξαν Άγιοι της Παλαιάς Διαθήκης με αφορμή θαυμαστές εκδηλώσεις και επεμβάσεις του Θεού στην προσωπική τους ζωή ή στην ιστορική πορεία του Ισραηλητικού λαού.

Στην Ορθόδοξη χριστιανική λατρεία χρησιμοποιούνται οι εξής εννέα Ωδές:

- Η Α´ του Μωυσή (Έξοδος Κεφ. ΙΕ´, 2-19).

- Η Β´ του Μωυσή (Δευτερονόμιο Κεφ. ΙΒ´, 1-43).

- Η Γ´ της Αγίας Άννης, μητέρας του προφήτη Σαμουήλ (Α´ Βασιλειών Κεφ. Β´, 1-10).

- Η Δ´ του προφήτη Αββακούμ (Αββακούμ Κεφ. Γ´).

- Η Ε´ του προφήτη Ησαΐα (Ησαΐας Κεφ. ΚΣΤ´, 9-20).

- Η ΣΤ´ του προφήτη Ιωνά (Ιωνάς Κεφ. Β´, 3-10).

- Η Ζ´ των Αγίων τριών Παίδων (Δανιήλ, Προσευχή Αζαρίου, Κεφ. Γ´, 2-33).

- Η Η´ Ύμνος των τριών Παίδων (Δανιήλ, Ύμνος των τριών Παίδων, Κεφ. Γ´, 33-67), και

- Η Θ´ της Θεοτόκου στο Ευαγγέλιο (Λουκά Α´, 47-55).


β) Ωδή ακόμη λέγεται και μέρος του Κανόνα.


2. ΚΑΝΟΝΕΣ.

Ο Κανόνας συνήθως αποτελείται από εννέα Ωδές.

Η δεύτερη παραλείπεται για το πένθιμο περιεχόμενό της.

Το περιεχόμενο των Κανόνων αναφέρεται στα θέματα των εννέα Βιβλικών Ωδών.


3. ΚΑΤΑΒΑΣΙΕΣ.

Το πρώτο τροπάριο της Ωδής είναι ο Ειρμός, δηλαδή η Καταβασία, και ακολουθούν τρία-τέσσερα άλλα Τροπάρια στην Ωδή.

Λέγεται Ειρμός από το ρήμα είρω που σημαίνει σύρω, δηλαδή δίνει τον ήχο και στα άλλα Τροπάρια. Λέγεται και Καταβασία γιατί, όταν ψαλόταν, κατέβαιναν από τα στασίδια τους οι πιστοί και στέκονταν όρθιοι σε ένδειξη μεγαλλίτερου σεβασμού.


Εμείς, λοιπόν, θα αναφερθούμε στους Ειρμούς, δηλαδή στις Καταβασίες του Κανόνα που έχει συνθέσει ο Άγιος Κοσμάς ο Μελωδός. Ο Κανόνας είναι πεζός. Υπάρχει και δεύτερος ιαμβικός Κανόνας στην εορτή της Γεννήσεως του Χριστού, τον οποίο έχει συνθέσει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Και τους δύο τους έχει ερμηνεύσει ο Άγιος Νικόδημος στο βιβλίου του ΕΟΡΤΟΔΡΟΜΙΟ.

Οι Καταβασίες των Χριστουγέννων έχουν σχέση με τις εννέα Βιβλικές Ωδές, καθ' ότι ο ασματογράφος Άγιος Κοσμάς έχει εμπνευστεί από αυτές.

Να αναφέρουμε ακόμη οτι οι Καταβασίες του Αγίου Κοσμά του Μελωδού αρχίζουν να ψάλλονται στην Εκκλησία μας κατά τήν εορτή των εισοδίων της Θεοτόκου, δηλαδή 21 Νοεμβρίου, και με αυτές ανοίγει ο υμνολογικός κύκλος των Χριστουγέννων.

Ακόμη πρέπει να σημειώσουμε ότι ερμηνεύοντας ο Άγιος Νικόδημος τις Καταβασίες του Αγίου Κοσμά του Μελωδού, παραπέμπει σε πολλούς Αγίους της Εκκλησίας μας, οι οποίοι εθεολόγησαν γύρω από το Μυστήριο της Ενανθρωπίσεως του Λόγου, και από τους οποίους ο ίδιος ο Μελωδός εμπνέεται είτε από τις πανηγυρικές ομιλίες τους είτε από τη διδασκαλία τους.

Γνώστης, λοιπόν, των συγγραμμάτων των μεγάλων Θεολόγων της Εκκλησίας μας ο Άγιος Νικόδημος, και παραπέμποντας σ' Αυτούς στό θέμα μας, μας προσφέρει τη θεολογική του ερμηνεία στις Καταβασίες των Χριστουγέννων του Αγίου Κοσμά του Μελωδού.